Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT)
Paylaş:
Zihnin Derinliklerine Doğru Dönüştürücü Bir Yolculuk.
Bilişsel Davranışçı Terapi “düşünceler; tanınabilir, sorgulanabilir ve değiştirilebilir” ilkesiyle düşünce – duygu – davranış ilişkisini çözümlemeye odaklanır. İçsel dünyayı tanıyarak düşünce süreçlerini fark etme ve yeniden yapılandırma becerisi kazandıran BDT, bilimsel ve etkili bir yöntemdir.
Bilişsel Davranışçı Terapi Nedir?
Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT); danışanın, “düşünce biçimlerini” ve “davranış örüntülerini” fark edip tanımlamasına ve onları “yeniden yapılandırmasına” yardımcı olmayı hedefleyen kanıta dayalı bir terapi yöntemidir. Düşüncelerin (bilişlerin), duyguları ve davranışları doğrudan etkilediği varsayımına dayanır. Bu bağlamda ilk olarak bireyin olaylara yüklediği anlamın, duygularını ve tepkilerini nasıl şekillendirdiğini çözümlemeye odaklanır. Temel amacı ise işlevsel olmayan düşünce kalıplarını ortaya çıkarmak, onları daha gerçekçi ve işlevsel alternatifleriyle değiştirmenin yollarını bulmak ve böylece bireyin duygusal sıkıntılarını azaltmaktır.
Düşüncelerimiz duygularımızı, duygularımız da davranışlarımızı şekillendirir. Bu zinciri tanımak ve değiştirmek, psikolojik iyi oluşun kapısını aralayacaktır.
Bilişsel Davranışçı Terapi sürecinde; danışanın otomatik düşünceleri, davranış kalıpları, bilişsel çarpıtmaları ve işlevsiz inançları belirlenir. Psikoterapist; kişinin yerleşmiş ve sağlıksız düşünce kalıplarını fark etmesine, tanımasına, yeniden ele almasına ve sağlıklı alternatifleriyle değiştirmesine rehberlik eder. BDT sürecinde, danışanın kaçınma davranışları ve olumsuz alışkanlıkları üzerinde de çalışılarak, daha uyumlu başa çıkma stratejileri geliştirmesi desteklenir. Tüm süreç, danışanın daha işlevsel düşünce ve davranışlar geliştirmesine hizmet edecek şekilde özel olarak yapılandırılmıştır.
Yapılandırılmış ve hedef odaklı bir yöntem olması sebebiyle BDT, bireylerin hızlı ve somut değişimler yaşamasına olanak tanır.
1960’lı yıllarda Aaron T. Beck, Albert Ellis gibi isimlerin katkılarıyla geliştirilen Bilişsel Davranışçı Terapi yaklaşımı, insan davranışları ve duygulanımını inceleyen çeşitli psikolojik modellerden yararlanılarak biçimlendirilmiştir. Kanıta dayalı bilimsel bir zemin üzerine kuruludur. Onlarca yıldır uygulanan BDT modeli, pek çok psikiyatrik bozukluk ve geniş bir sorun alanında etkili olduğu kanıtlanmış bir tedavi yaklaşımıdır. Depresyon, anksiyete, fobiler, korkular, Obsesif-Kompulsif Bozukluk (OKB), Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB) vb. gibi pek çok farklı psikolojik rahatsızlıkta etkili sonuçlar vermektedir.
Eğer yaşamınızda sizi zorlayan düşünce kalıpları, duygusal çalkantılar ya da davranış döngüleri varsa BDT size etkili çözümler sunabilir.
BDT’nin Özellikleri
- Yapılandırılmış ve çerçevesi belirli bir formata sahiptir.
- Seanslar planlı ve hedef odaklıdır. Her görüşmenin bir amacı vardır.
- Burada ve şimdiye odaklanır. Geçmiş değil, bugünkü düşünce ve davranış kalıplarını inceler.
- Eğitici bir yapıya sahiptir. Danışana, düşünce süreçlerini fark etme ve değiştirme becerisi kazandırır.
- Kısa-orta süreli terapi türleri arasındadır. Çoğunlukla 12 ile 20 seans sürer.
- Aktif katılıma ve iş birliğine dayanır. Danışan ve terapist, iş birliği içerisinde olmalıdır.
- Ödevler içerir. Seans dışında yapılan uygulamalar, BDT’nin etkinliğinde önemli bir rol oynar.
- Bilimsel olarak etkinliği kanıtlanmıştır.
Bilişsel Davranışçı Terapi; danışanı aktif katılımcı yapar, sadece “konuşarak rahatlatmaz”. Sorunlu düşünce kalıplarını ve tepkileri değiştirmek için ödül, ceza ve diğer davranış tekniklerini kullanır. Bu nedenle de yüksek düzeyde işlevsellik gerektirir. Yani bireyin sürece aktif olarak katılmaya açık olması gerekir.
BDT’nin Temel İlkeleri
Bilişsel Davranışçı Terapi; psikolojik sorunların, bireyin olayları algılama ve yorumlama biçimiyle yakından ilişkili olduğunu savunur.
Bilişsel Davranışçı Terapinin Faydaları Nelerdir?
- İşlevsiz düşünce kalıplarının fark edilmesini sağlar.
- Daha gerçekçi ve dengeli düşünme becerisi kazandırır.
- Kişisel işlevsellikte artış (iş, okul, ilişkiler) sağlar.
- Olumsuz duyguların şiddetini azaltır.
- Kaçınma davranışlarının azalması sağlar.
- Öz-farkındalık kazandırır.
- Problem çözme, karar verme vb. gibi becerileri geliştirir.
- Nüks riskini azaltan beceriler kazandırır.
- Gelecekte benzer durumlarla daha sağlıklı başa çıkabilme becerisi kazandırır.
- Kısa sürede sonuç alınabilir, zaman açısından ekonomiktir.
- Günlük yaşama kolayca entegre edilebilir.
- Geniş bir kullanım alanına sahiptir.
Bilimsel olarak desteklenmiş etkili sonuçlar sağlayan Bilişsel Davranışçı Terapi hem krize müdahalede etkilidir hem de bireye uzun vadeli içgörü ve beceriler kazandırır.
BDT’nin Zayıf Yönleri ve Sınırlılıkları
BDT yaklaşımı;
- Duygusal olarak derin işleyişi olan kişiler için yüzeysel kalabilir.
- Yapısal olmayan yaklaşımlar isteyen kişilerde direnç yaratabilir.
- Ciddi kişilik bozukluklarında tek başına yeterli değildir.
- Bilişsel becerileri sınırlı kişiler için zorluk yaratabilir (örneğin çocuklar veya bazı nörolojik hastalıkları olan bireyler gibi).
Bilişsel Davranışçı Terapi Hangi Durumlarda Uygulanır?
Etkinliği geniş bir yelpaze kanıtlanmış olan Bilişsel Davranışçı Terapi, pek çok farklı psikolojik zorlukta bireylere yardımcı olmaktadır. Bu yaklaşımın özellikle tercih edilebileceği başlıca durumlar şunlar olabilir:
- Majör depresyon
- Yaygın anksiyete bozukluğu
- Panik bozukluk
- Özgül fobiler (sosyal fobi vb.)
- Korkular
- Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB)
- Obsesif Kompulsif Bozukluk (OKB)
- Yeme bozuklukları (anoreksiya, bulimiya, tıkınırcasına yeme bozukluğu vb. gibi)
- Uyku sorunları (insomnia gibi)
- Özgüven eksikliği problemleri
- Öfke kontrol sorunları
- Stres yönetimi sorunları
- İlişki ve iletişim problemleri
- Bağımlılık davranışları (madde, internet, oyun, kumar vb. gibi)
Herkes için uygun olmasa da özellikle belirli psikolojik ve davranışsal sorunları olan kişilerde BDT modeli, kısa sürede oldukça etkili sonuçlar sağlayabilir.
Kimler Bilişsel Davranışçı Terapiye Başvurmalı?
- Düşünce kalıplarının farkına varmak ve bunları değiştirmek isteyenler
- Günlük yaşamda işlevselliğini kaybetmeye başlayanlar (iş, okul, sosyal ilişkiler vb. gibi alanlarda zorlananlar)
- Problemleri hakkında konuşmaya ve çözüm sürecine aktif katılım göstermeye istekli olanlar
- Ev ödevleri, kayıt tutma veya egzersiz gibi süreçlere açık olanlar
- Hedef odaklı ve yapılandırılmış bir psikoterapi süreci isteyenler
- Kısa-orta vadede somut çözümler arayanlar
BDT modeli, özellikle “düşünce tarzımı ve tepkilerimi değiştirmek istiyorum” diyen ve terapide aktif rol almaya hazır kişiler için oldukça etkili bir yöntemdir. Bu açıdan bakıldığında herkes için uygun bir seçenek olmayabilir. Öte yandan ağır psikotik bozukluklar, kriz dönemindeki intihar riski ya da motivasyon eksikliği vb. gibi durumlarda, önce farklı müdahaleler ya da destekleyici yaklaşımlar gerekebilir.
Bilişsel Davranışçı Terapi Nasıl Yapılır?
Yapılandırılmış ve çerçevesi belirli bir içeriğe sahip olan Bilişsel Davranışçı Terapi yaklaşımı, genel olarak şu ana aşamalardan oluşur:
Değerlendirme aşamasında; anamnez alma, psikolojik test uygulamaları, klinik ölçek kullanımı vb. gibi yöntemlerden yararlanılabilmektedir. Bu sayede danışana dair hem sistemli şekilde hem de bilimsel temelli bilgi edinilmiş olur. Örneğin kişilik yapısı analizi için MMPI gibi klinik testler kullanılabilir. Uygulama aşamasında ise Bilişsel Davranışçı Terapi teknikleri kullanılmaktadır. Örneğin Bilişsel Yeniden Yapılandırma çalışmaları ile danışanın olumsuz düşünceleri tanımlanır, kanıtlarla test edilir ve daha işlevsel düşüncelerle değiştirilir. Davranışsal Müdahale çalışmaları ile danışanın kaçındığı durumlarla yüzleşmesi sağlanır ve olumlu davranışlar geliştirme becerileri üzerinde çalışılır. Genelleme ve Önleme çalışmaları ile de danışanın süreç boyunca edindiği becerilerinin günlük yaşama aktarılması ve nükslerin önlenmesi sağlanır.
Bilişsel Davranışçı Terapi Teknikleri Nelerdir?
Bu gibi Bilişsel Davranışçı Terapi teknikleri ile danışanın, düşünce-duygu-davranış döngüsünü farklı açılardan derinlemesine şekilde keşfetmesi, tanımlaması ve yeniden ele alması sağlanır.
Bilişsel Davranışçı Terapi Ne Kadar Sürer?
Bilişsel Davranışçı Terapi, genellikle kısa süreli bir terapi olarak tanımlanır fakat ne kadar süreceği kişiden kişiye değişkenlik göstermektedir. Ortalama 12-20 seans arasında değişse de bazı durumlarda 5 seansta da olumlu gelişmeler görülebilir. Kronikleşmiş sorunların ya da çoklu tanıların söz konusu olduğu özel durumlarda süre daha uzun olabilir. Süreyi etkileyen faktörler genel olarak şunlardır:
- Danışanın ihtiyaçları ve hedefleri
- Sorunun türü, şiddeti ve derinliği
- Danışanın terapiye açıklığı ve motivasyonu
- Danışanın içgörü kapasitesi
- Seanslara düzenli katılım
- Ev ödevlerinin uygulanıp uygulanmaması
- Önceden terapi deneyimi olup olmaması
- Psikoterapist ile kurulan ilişki ve iş birliği seviyesi
- Eşlik eden psikiyatrik ya da fiziksel rahatsızlıkların varlığı
Bu gibi sebeplerle Bilişsel Davranışçı Terapinin ne kadar süreceği kişiden kişiye veya durumdan duruma farklılaşabilir.
BDT Yaklaşımının Diğerlerinden Farkı
Bilişsel Davranışçı Terapi, düşünce-duygu-davranış döngüsünü anlamaya ve değiştirmeye odaklanan, bilimsel olarak etkinliği kanıtlanmış bir yöntemdir. Bireye, olumsuz düşünce kalıplarını değiştirerek daha sağlıklı davranışlar geliştirme alanı açar. Geçmişe, bilinçdışı süreçlere ya da travmalara odaklanmaz. Öte yandan danışanın iş birliğine tamamen açık olması ve süreç dinamiklerine (ödevler gibi) uyumlu ilerlemesi gerekir. BDT yaklaşımında en önemli husus, danışanın rolüdür. Buna karşılık örneğin Psikodinamik yaklaşımda, geçmiş ve bilinçdışı süreçler analiz edilirken psikoterapistin rolü daha belirgindir. Ya da varoluşsal çatışmaları ve anlam arayışını merkeze koyan Varoluşçu yaklaşımda süreç karşılıklı diyalog şeklinde ilerler ve yapılandırılmış bir çerçeveye sahip değildir.
Bu yaklaşımın dinamiklerini merak edenler için Bilişsel Davranışçı Terapi nedir, temel yapısı nasıldır, hangi teknikleri kullanır ve hangi durumlarda etkili sonuç üretir gibi pek çok temel soruya detaylı şekilde cevap vermeye çalıştık. Süreç hakkında sormak istediğiniz farklı sorular varsa, aşağıdaki yorum alanını kullanarak iletebilirsiniz. Eğer yaşamınızda sizi zorlayan, tekrarlayan, dışına çıkamadığınız düşünce kalıpları ve davranış döngüleri ile mücadele ediyorsanız BDT yaklaşımı size etkili çözümler sunabilir. Klinik Psikolog Ayşe Dönmez Altun ile iletişime geçerek yüz yüze ya da online ortamda psikolojik destek ve danışmanlık alabilirsiniz.
